۱۴۰۵ آبان ۲۶, سه‌شنبه
دلار آمریکا۲۶۶٬۸۹۵▼ ۰٫۶۸٪یورو۲۹۴٬۳۶۰▼ ۰٫۶۹٪درهم امارات۷۲٬۷۲۵▼ ۰٫۶۸٪سکه امامی۲۵۱٬۴۹۰٬۰۰۰▲ ۰٫۳۷٪طلای ۱۸ عیار (گرم)۲۴٬۶۶۶٬۶۰۰▲ ۰٫۴٪انس طلا۳٬۸۷۰ $▲ ۰٫۱۴٪تتر۲۶۹٬۵۴۰▲ ۰٫۰۵٪بیت‌کوین۶۴٬۲۰۰ $▼ ۱٫۵۶٪اتریوم۱٬۷۸۷ $▼ ۲٫۰۸٪سولانا۷۲٫۵۵ $▲ ۱٫۴۷٪اپل۳۵۱٫۶۹ $▼ ۰٫۳۱٪انویدیا۱۵۴٫۹۴ $▼ ۰٫۷۷٪مایکروسافت۴۹۹٫۶۵ $▼ ۳٫۵۴٪آلفابت (گوگل)۲۸۰٫۴۰ $▼ ۱٫۱۷٪تسلا۳۷۹٫۶۲ $▼ ۰٫۰۳٪شاخص نزدک۲۴٬۲۴۶ $▼ ۱٫۰۸٪
نرخ ارز

JWT یا سشن؛ مقایسه‌ی دو روش احراز هویت وب با مثال Node.js

JWT یا سشن، کدام برای اپلیکیشن شما مناسب‌تر است؟ ساختار JWT، کوکی امن، خطر XSS، ابطال توکن و توکن تازه‌سازی را با کد Express و جدول تصمیم بررسی کنید.

کاور گرافیکی DevNA با عنوان «JWT یا Session» و پنجره‌ی کدی که ساخت توکن JWT و تنظیم کوکی امن سشن را در Node.js نشان می‌دهد
کاور گرافیکی DevNA با عنوان «JWT یا Session» و پنجره‌ی کدی که ساخت توکن JWT و تنظیم کوکی امن سشن را در Node.js نشان می‌دهد
فهرست مطالب
  1. چرا اصلاً به سشن یا توکن نیاز داریم؟
  2. احراز هویت با سشن و کوکی چطور کار می‌کند؟
  3. JWT چیست و از چه ساخته شده؟
  4. توکن را کجا ذخیره کنیم؟
  5. ابطال توکن و توکن تازه‌سازی
  6. پیاده‌سازی در Node.js با Express
  7. JWT یا سشن: کدام را انتخاب کنیم؟
  8. جمع‌بندی

JWT یا سشن سؤالی است که تقریباً هر توسعه‌دهنده‌ی وب هنگام ساختن صفحه‌ی ورود با آن روبه‌رو می‌شود. در روش سشن (Session)، سرور وضعیت ورود کاربر را نزد خودش نگه می‌دارد و فقط یک شناسه در کوکی می‌فرستد؛ در روش JWT (JSON Web Token)، همه‌ی اطلاعات لازم داخل یک توکن امضاشده نزد کلاینت است. هیچ‌کدام همیشه بهتر نیست و انتخاب درست به معماری اپلیکیشن شما بستگی دارد.

در این مقاله هر دو روش را از درون باز می‌کنیم، ساختار JWT و الگوریتم‌های امضا را توضیح می‌دهیم، به سؤال همیشگی «توکن را کجا ذخیره کنیم؟» جواب می‌دهیم و با دو مثال Express و یک جدول تصمیم تمام می‌کنیم. اگر هنوز با مفاهیم پایه‌ی API آشنا نیستید، اول مقایسه‌ی REST، GraphQL و gRPC را بخوانید.

خلاصه در یک نگاه

  • سشن حالت را در سرور نگه می‌دارد؛ JWT حالت را در خود توکن.
  • محتوای JWT رمز نشده و برای همه خواناست؛ امضا فقط از تغییر آن جلوگیری می‌کند.
  • توکن یا شناسه‌ی نشست را در localStorage نگذارید؛ کوکی HttpOnly و Secure امن‌تر است.
  • ابطال فوری در سشن ساده است و در JWT به توکن کوتاه‌عمر و توکن تازه‌سازی نیاز دارد.
  • برای اپلیکیشن تک‌دامنه، سشن معمولاً انتخاب ساده‌تر و امن‌تری است.

چرا اصلاً به سشن یا توکن نیاز داریم؟

پروتکل HTTP بی‌حالت (Stateless) است: هر درخواست مستقل از درخواست قبلی است و سرور به‌طور پیش‌فرض نمی‌داند این درخواست از همان کاربری آمده که یک دقیقه پیش رمز عبورش را وارد کرده بود. پس بعد از ورود موفق، سرور باید چیزی به کلاینت بدهد که کلاینت در درخواست‌های بعدی پس بفرستد. این «چیز» یا یک شناسه‌ی نشست است یا یک توکن خودبسنده.

احراز هویت با سشن و کوکی چطور کار می‌کند؟

جریان کلاسیک سشن این است:

  1. کاربر نام کاربری و رمز عبور را می‌فرستد و سرور آن را بررسی می‌کند.
  2. سرور یک شناسه‌ی نشست (Session ID) تصادفی می‌سازد و اطلاعات کاربر را با همین کلید در یک مخزن نشست (Session Store) مثل حافظه، پایگاه داده یا Redis ذخیره می‌کند.
  3. شناسه با هدر Set-Cookie به مرورگر می‌رود.
  4. مرورگر در هر درخواست بعدی کوکی را خودکار می‌فرستد و سرور با آن، اطلاعات کاربر را از مخزن می‌خواند.

شناسه‌ی نشست به‌خودی‌خود معنایی ندارد و فقط کلید یک رکورد در سرور است. به همین دلیل باید غیرقابل‌حدس باشد؛ راهنمای مختصر (Cheat Sheet) مدیریت نشست OWASP حداقل ۶۴ بیت آنتروپی را لازم می‌داند. مزیت بزرگ این مدل، کنترل کامل است: برای بیرون انداختن کاربر کافی است رکوردش را از مخزن پاک کنید.

JWT چیست و از چه ساخته شده؟

JWT طبق استاندارد RFC 7519 رشته‌ای فشرده برای جابه‌جا کردن ادعاها (Claims) بین دو طرف است. رایج‌ترین شکل آن امضاشده است و سه بخش دارد که با نقطه از هم جدا می‌شوند:

header.payload.signature
eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJzdWIiOiI0MiIsInJvbGUiOiJhZG1pbiJ9.<signature>

دو بخش اول فقط JSONهایی هستند که با Base64url کدگذاری شده‌اند. اگر بخش اول را رمزگشایی کنید، به این می‌رسید:

{ "alg": "HS256", "typ": "JWT" }

بخش دوم، یعنی payload، در این نمونه‌ی کوتاه فقط sub و role دارد؛ در یک توکن واقعی چیزی شبیه این است:

{
  "sub": "42",
  "role": "admin",
  "iat": 1790000000,
  "exp": 1790000900,
  "aud": "web",
  "iss": "api.example.com"
}

بخش سوم امضای دو بخش اول است. سرور با کلیدش امضا را بررسی می‌کند و اگر حتی یک حرف از payload عوض شده باشد، توکن رد می‌شود. مهم‌ترین نکته‌ی این بخش: JWT امضاشده رمز نشده است. هر کسی که توکن را ببیند محتوایش را می‌خواند؛ پس رمز عبور، شماره‌ی کارت یا هر داده‌ی حساس دیگری را در آن نگذارید.

ادعاهای ثبت‌شده‌ی مهم در RFC 7519 این‌ها هستند:

ادعا معنا
iss صادرکننده‌ی توکن
sub موضوع توکن، معمولاً شناسه‌ی کاربر
aud مخاطب، یعنی سرویسی که توکن برای آن صادر شده
exp زمان انقضا به ثانیه‌ی یونیکس
iat زمان صدور
jti شناسه‌ی یکتای توکن، برای ابطال یا جلوگیری از استفاده‌ی دوباره

الگوریتم‌های امضا

مقدار alg در header نشان می‌دهد توکن چطور امضا شده است:

  • HS256: امضای HMAC با SHA-256 و یک کلید مشترک. همان کلیدی که امضا می‌کند، بررسی هم می‌کند. برای یک بک‌اند واحد ساده و سریع است. کلید باید تصادفی و دست‌کم ۲۵۶ بیت باشد.
  • RS256 و ES256: امضای نامتقارن با RSA یا منحنی بیضوی. فقط سرویس صادرکننده کلید خصوصی دارد و بقیه‌ی سرویس‌ها با کلید عمومی بررسی می‌کنند. برای میکروسرویس‌ها و ورود متمرکز مناسب است.
  • EdDSA: امضای نامتقارن مدرن با Ed25519؛ پشتیبانی از آن به کتابخانه‌ای که استفاده می‌کنید بستگی دارد.

سند RFC 8725، یعنی بهترین روش‌های JWT، دو خطای کلاسیک را گوشزد می‌کند. اول، الگوریتم none که توکن بدون امضا را معتبر جلوه می‌دهد. دوم، سردرگمی الگوریتم (Algorithm Confusion) که در آن مهاجم مقدار alg را عوض می‌کند تا کتابخانه کلید عمومی را به‌جای کلید HMAC به کار ببرد. راه‌حل هر دو یکی است: هنگام بررسی، فهرست الگوریتم‌های مجاز را صریحاً به کتابخانه بدهید و به alg داخل توکن اعتماد نکنید.

توکن را کجا ذخیره کنیم؟

این بخش بیشترین بحث را دارد و مستقیم به امنیت برمی‌گردد. دو گزینه‌ی اصلی در مرورگر این‌هاست:

معیار localStorage یا sessionStorage کوکی با HttpOnly و Secure
دسترسی جاوااسکریپت کامل ندارد
سرقت با XSS ممکن است توکن خوانده نمی‌شود
ارسال خودکار در درخواست‌ها ندارد؛ باید در هدر گذاشته شود دارد
خطر CSRF ندارد دارد؛ با SameSite و توکن CSRF کم می‌شود
محدودیت اندازه بزرگ حدود ۴ کیلوبایت برای هر کوکی

راهنمای مختصر (Cheat Sheet) امنیت HTML5 در OWASP صریح است: شناسه‌ی نشست را در local storage نگذارید، چون داده همیشه در دسترس جاوااسکریپت است و یک آسیب‌پذیری اسکریپت‌نویسی بین‌سایتی (XSS) کافی است تا همه‌چیز دزدیده شود. کوکی با پرچم HttpOnly این خطر را کم می‌کند.

ویژگی‌های کوکی را این‌طور تنظیم کنید:

  • HttpOnly: جاوااسکریپت صفحه به کوکی دسترسی ندارد.
  • Secure: کوکی فقط روی HTTPS فرستاده می‌شود.
  • SameSite: با مقدار Lax یا Strict، مرورگر کوکی را در بیشتر درخواست‌های بین‌سایتی نمی‌فرستد و جلوی بخش بزرگی از حمله‌های جعل درخواست بین‌سایتی (CSRF) را می‌گیرد. طبق MDN، بعضی مرورگرها وقتی این ویژگی تعیین نشده باشد Lax را پیش‌فرض می‌گیرند؛ به پیش‌فرض تکیه نکنید و آن را صریح بنویسید.

دقت کنید که کوکی فقط ظرف است. اگر JWT را در کوکی HttpOnly بگذارید، همان امنیت ذخیره‌سازی سشن را دارید و باید مثل سشن به CSRF هم فکر کنید. برای اپلیکیشن‌هایی که فرم یا درخواست تغییر‌دهنده دارند، SameSite را لایه‌ی دوم بدانید و توکن CSRF را هم پیاده کنید.

ابطال توکن و توکن تازه‌سازی

اینجا تفاوت اصلی دو روش خودش را نشان می‌دهد. سشن را با پاک کردن یک رکورد فوراً باطل می‌کنید. JWT اما تا لحظه‌ی exp معتبر است، حتی اگر کاربر خارج شده یا رمزش را عوض کرده باشد. الگوی رایج برای حل این مشکل چنین است:

  • توکن دسترسی (Access Token) کوتاه‌عمر: مثلاً چند دقیقه. اگر دزدیده شود، پنجره‌ی سوءاستفاده کوتاه است.
  • توکن تازه‌سازی (Refresh Token) بلندعمر: در سرور ثبت می‌شود و در یک کوکی HttpOnly با مسیر محدود می‌نشیند. فقط برای گرفتن توکن دسترسی تازه به کار می‌رود و می‌توان آن را در سرور باطل کرد.
  • چرخش توکن تازه‌سازی (Rotation): هر بار استفاده، توکن تازه‌سازی جدید صادر و قبلی باطل می‌شود. اگر توکن قدیمی دوباره استفاده شد، نشانه‌ی سرقت است و کل زنجیره باید باطل شود. RFC 9700 برای کلاینت‌های عمومی در OAuth، چرخش یا مقید کردن توکن تازه‌سازی به فرستنده را الزامی می‌داند.
  • فهرست سیاه با jti: برای خروج فوری، شناسه‌ی توکن‌های باطل‌شده را تا زمان انقضایشان در Redis نگه دارید.

توجه کنید که با فهرست سیاه، دوباره به مخزنی در سرور برگشته‌اید. یعنی «JWT بدون حالت» در عمل اغلب کاملاً بی‌حالت نمی‌ماند.

پیاده‌سازی در Node.js با Express

دو مثال زیر را با Express 5 اجرا و آزمایش کرده‌ایم. findUserByCredentials تابع خود شماست که رمز عبور را، مثلاً با bcrypt یا argon2، بررسی می‌کند. فایل‌ها ماژول ES هستند، پس در package.json مقدار "type": "module" را بگذارید.

نسخه‌ی سشن با express-session

import express from "express";
import session from "express-session";
import { findUserByCredentials } from "./users.js";

const app = express();
app.set("trust proxy", 1); // behind nginx, so HTTPS is detected
app.use(express.json());

app.use(session({
  name: "sid",
  secret: process.env.SESSION_SECRET,
  resave: false,
  saveUninitialized: false,
  cookie: { httpOnly: true, secure: true, sameSite: "lax", maxAge: 60 * 60 * 1000 },
}));

app.post("/login", async (req, res, next) => {
  const user = await findUserByCredentials(req.body.email, req.body.password);
  if (!user) return res.status(401).json({ error: "invalid credentials" });
  req.session.regenerate((err) => { // prevent session fixation
    if (err) return next(err);
    req.session.userId = user.id;
    res.json({ ok: true });
  });
});

app.get("/me", (req, res) => {
  if (!req.session.userId) return res.sendStatus(401);
  res.json({ userId: req.session.userId });
});

app.post("/logout", (req, res, next) => {
  req.session.destroy((err) => {
    if (err) return next(err);
    res.clearCookie("sid");
    res.sendStatus(204);
  });
});

app.listen(3000);

دو نکته: مستندات express-session هشدار می‌دهد که مخزن پیش‌فرض آن، MemoryStore، برای محیط عملیاتی طراحی نشده است؛ در عمل از مخزنی مثل Redis استفاده کنید. همچنین با secure: true، اگر اپلیکیشن پشت پراکسی است و trust proxy تنظیم نشده باشد، کوکی اصلاً فرستاده نمی‌شود. تنظیم پراکسی را در آموزش ریورس پراکسی nginx ببینید. برای آزمایش محلی بدون HTTPS، موقتاً secure: process.env.NODE_ENV === "production" بگذارید؛ وگرنه کوکی ساخته نمی‌شود.

نسخه‌ی JWT با jsonwebtoken

import express from "express";
import jwt from "jsonwebtoken";
import { findUserByCredentials } from "./users.js";

const app = express();
app.use(express.json());
const SECRET = process.env.JWT_SECRET; // at least 32 random bytes
const opts = { issuer: "api.example.com", audience: "web" };

app.post("/login", async (req, res) => {
  const user = await findUserByCredentials(req.body.email, req.body.password);
  if (!user) return res.status(401).json({ error: "invalid credentials" });
  const token = jwt.sign({ sub: String(user.id), role: user.role }, SECRET, {
    ...opts, algorithm: "HS256", expiresIn: "15m",
  });
  res.json({ accessToken: token });
});

function requireAuth(req, res, next) {
  const [scheme, token] = (req.headers.authorization ?? "").split(" ");
  if (scheme !== "Bearer" || !token) return res.sendStatus(401);
  try {
    req.user = jwt.verify(token, SECRET, { ...opts, algorithms: ["HS256"] });
    next();
  } catch {
    res.sendStatus(401); // bad signature, expired, or wrong aud/iss
  }
}

app.get("/me", requireAuth, (req, res) => res.json({ userId: req.user.sub }));

app.listen(3001);

در آزمایش ما، توکن سالم پاسخ ۲۰۰ گرفت و توکن دست‌کاری‌شده، توکن ساختگی با "alg": "none" و درخواست بدون هدر همگی با ۴۰۱ رد شدند. گزینه‌ی algorithms در jwt.verify همان قفلی است که RFC 8725 می‌خواهد. این مثال توکن را در بدنه‌ی پاسخ برمی‌گرداند که برای کلاینت موبایل یا CLI مناسب است. در مرورگر، توکن دسترسی را در حافظه‌ی برنامه نگه دارید و توکن تازه‌سازی را در کوکی HttpOnly بگذارید:

res.cookie("refresh_token", refreshToken, {
  httpOnly: true,
  secure: true,
  sameSite: "strict",
  path: "/auth/refresh",
  maxAge: 7 * 24 * 60 * 60 * 1000,
});

JWT یا سشن: کدام را انتخاب کنیم؟

سناریو انتخاب پیشنهادی دلیل
اپلیکیشن وب با فرانت‌اند و API روی یک دامنه سشن ساده‌تر، ابطال فوری، بدون نگرانی ذخیره‌ی توکن در مرورگر
پنل مدیریت، بانکداری یا هر جا که خروج فوری حیاتی است سشن کنترل کامل در سرور
اپلیکیشن موبایل یا CLI که API را صدا می‌زند توکن دسترسی کوتاه‌عمر + توکن تازه‌سازی کوکی در این کلاینت‌ها طبیعی نیست
چند سرویس مستقل که باید هویت را بدون تماس مرکزی بررسی کنند JWT با امضای نامتقارن هر سرویس فقط کلید عمومی لازم دارد
ورود با سرویس هویت بیرونی مثل OpenID Connect JWT توکن هویت در این استاندارد خودش JWT است
چند سرور پشت توزیع‌کننده‌ی بار هر دو سشن با مخزن مشترک Redis هم به همین خوبی کار می‌کند

قاعده‌ی سرانگشتی ما این است: اگر دلیل مشخصی برای JWT ندارید، با سشن شروع کنید. «مقیاس‌پذیری» به‌تنهایی دلیل کافی نیست، چون یک مخزن نشست مشترک مسئله را حل می‌کند.

جمع‌بندی

سشن و JWT دو پاسخ متفاوت به یک سؤال‌اند: حالت ورود کجا زندگی کند، در سرور یا در توکن؟ سشن کنترل و ابطال ساده می‌دهد؛ JWT بررسی مستقل و بدون تماس مرکزی. در هر دو حالت، جای امن ذخیره‌سازی کوکی HttpOnly و Secure روی HTTPS است و هیچ‌کدام بدون محافظت در برابر XSS و CSRF امن نمی‌مانند. برای لایه‌ی بعدی امنیت ورود، راهنمای پس‌کی و ورود بدون رمز عبور و بخش شکست‌های احراز هویت در راهنمای OWASP Top 10 نسخه‌ی ۲۰۲۵ را بخوانید.

دیدگاه‌ها

۰/۲٬۰۰۰

دیدگاه‌ها پس از بررسی تحریریه منتشر می‌شوند. توهین، تبلیغ و لینک‌های بی‌ربط حذف می‌شوند؛ نقد فنی و مستند همیشه خوش‌آمد است.

$ comments --count۰

هنوز کسی چیزی ننوشته. اولین دیدگاه را شما ثبت کنید.

مطالب مرتبط