DNS چیست؛ از پیدا کردن نام دامنه تا رکوردها، TTL و DoH
DNS چیست و نام دامنه چطور به آدرس IP میرسد؟ مسیر پرسوجو از رزولور تا سرور مرجع، رکوردهای A و CNAME و MX، نقش TTL و خطاهای رایج هنگام انتقال سایت.

فهرست مطالب
DNS چیست و چرا بدون آن هیچ سایتی باز نمیشود؟ سیستم نام دامنه (Domain Name System) نامهایی مثل example.com را به آدرس IP سرور ترجمه میکند و این کار را با زنجیرهای از سرورها و کشها معمولاً در کسری از ثانیه انجام میدهد. در این مطلب مسیر یک پرسوجو، رکوردهای مهم، نقش TTL، رمزنگاری با DoH و DoT و خطاهای رایج هنگام انتقال سایت را مرور میکنیم.
DNS چیست و چه مشکلی را حل میکند؟
کامپیوترها با آدرس عددی با هم حرف میزنند، مثل 203.0.113.10، اما آدمها نام را به خاطر میسپارند. DNS پل بین این دو است. طبق RFC 1034، این سیستم یک پایگاه داده توزیعشده و سلسلهمراتبی است: هیچ سروری همه نامها را نمیداند و هر بخش از درخت نامها را سرورهای خودش مدیریت میکنند.
این درخت از سمت راست نام خوانده میشود. در blog.example.com. نقطه آخر (که معمولاً نوشته نمیشود) ریشه است، com دامنه سطح بالا (Top-Level Domain یا TLD) است، example دامنهای است که شما ثبت کردهاید و blog زیردامنهای است که خودتان تعریف میکنید. به هر بخشی که یک سازمان مدیریت میکند ناحیه (Zone) میگویند.
مسیر یک پرسوجوی DNS، قدمبهقدم
وقتی آدرس blog.example.com را در مرورگر میزنید و پاسخ در هیچ کشی نیست، این اتفاقها میافتد:
- رزولور خُرد (Stub Resolver): بخش کوچکی در سیستمعامل که خودش جستوجو نمیکند و سؤال را به یک رزولور بازگشتی میسپارد.
- رزولور بازگشتی (Recursive Resolver): معمولاً سرور اپراتور اینترنت یا سرویسهای عمومی مثل
1.1.1.1و8.8.8.8. این سرور مسئول پیدا کردن جواب کامل است. - سرورهای ریشه (Root Servers): رزولور از ریشه میپرسد. ریشه جواب نهایی را نمیداند، فقط میگوید سرورهای
comکجا هستند. به گفته IANA، ریشه در ناحیه DNS با ۱۳ نام (ازa.root-servers.netتاm.root-servers.net) تعریف شده، اما پشت این ۱۳ نام صدها سرور در کشورهای مختلف کار میکنند. - سرورهای TLD: سرور
comهم جواب نهایی را ندارد و رزولور را به سرورهای نام دامنهexample.comارجاع میدهد. - سرور مرجع (Authoritative Server): این سرور رکورد واقعی را دارد و پاسخ قطعی میدهد، مثلاً آدرس IPv4 مربوط به
blog.example.com.
رزولور جواب را به سیستمعامل برمیگرداند و آن را برای دفعههای بعد کش میکند. RFC 1034 این دو سبک را از هم جدا میکند: سیستمعامل یک پرسش بازگشتی میفرستد و انتظار جواب کامل دارد، ولی رزولور با سرورهای ریشه و TLD به شکل تکراری (Iterative) کار میکند و از هر کدام فقط ارجاع به مرحله بعد را میگیرد.
در عمل بیشتر پرسوجوها به ریشه نمیرسند، چون مرورگر، سیستمعامل و رزولور هر کدام کش دارند و آدرس سرورهای TLDهای پرکاربرد تقریباً همیشه در کش رزولور هست.
رکوردهای DNS که باید بشناسید
اطلاعات هر ناحیه در قالب رکورد منبع (Resource Record) ذخیره میشود. هر رکورد نام، نوع، TTL و مقدار دارد. اینها رکوردهاییاند که هر برنامهنویس وب دیر یا زود با آنها سروکار پیدا میکند:
| نوع | کاربرد | نمونه مقدار |
|---|---|---|
A |
آدرس IPv4 یک نام (RFC 1035) | 203.0.113.10 |
AAAA |
آدرس IPv6 یک نام (RFC 3596) | 2001:db8::10 |
CNAME |
نام مستعار؛ این نام همان نام دیگری است | www → example.com. |
MX |
سرور دریافت ایمیل با عدد اولویت؛ عدد کمتر یعنی اولویت بیشتر | 10 mail.example.com. |
TXT |
متن آزاد؛ برای SPF، تأیید مالکیت دامنه و مانند آن | "v=spf1 -all" |
NS |
سرورهای نام مرجع این ناحیه | ns1.provider.net. |
CAA |
کدام مرجع صدور گواهی (CA) اجازه صدور گواهی TLS برای دامنه را دارد (RFC 8659) | 0 issue "letsencrypt.org" |
SOA |
اطلاعات کلی ناحیه، از جمله مدت کش پاسخهای منفی | — |
محدودیت مهم CNAME
طبق RFC 1034 و توضیح دوباره آن در RFC 2181، اگر نامی رکورد CNAME داشته باشد، نباید هیچ رکورد دیگری داشته باشد. ریشه دامنه (مثل example.com بدون www) همیشه رکوردهای SOA و NS دارد، پس طبق استاندارد نمیتواند CNAME بگیرد. برخی ارائهدهندههای DNS برای این مشکل قابلیتهایی با نامهایی مثل ALIAS یا CNAME Flattening دارند که پشت صحنه نام را به آدرس تبدیل میکنند. این قابلیتها استاندارد نیستند و رفتارشان به ارائهدهنده بستگی دارد.
CAA را دستکم نگیرید
رکورد CAA میگوید کدام CAها حق دارند برای دامنه شما گواهی TLS صادر کنند. اگر این رکورد را تعریف کرده باشید و CA مورد استفادهتان در آن نباشد، صدور یا تمدید گواهی شکست میخورد. اگر نه روی خود نام و نه روی دامنههای بالاترش رکورد CAA نباشد، محدودیتی اعمال نمیشود؛ CA برای blog.example.com به CAA دامنهی example.com هم نگاه میکند.
TTL و افسانه «انتشار DNS»
هر رکورد یک TTL (Time To Live) بر حسب ثانیه دارد: مدتی که رزولورها اجازه دارند پاسخ را بدون پرسیدن دوباره نگه دارند. اگر TTL رکورد A برابر ۳۶۰۰ باشد، رزولوری که همین حالا جواب را گرفته، تا یک ساعت دیگر سراغ سرور مرجع نمیرود.
اصطلاح رایج «انتشار DNS» (DNS Propagation) کمی گمراهکننده است. چیزی منتشر نمیشود؛ تغییر شما در سرور مرجع همان لحظه اعمال میشود و تأخیر فقط به این دلیل است که کش رزولورهای مختلف در زمانهای متفاوت منقضی میشود. برای همین است که یک نفر سایت جدید را میبیند و همکارش هنوز سایت قدیمی را.
دو نکته دیگر هم هست:
- کش منفی (Negative Caching): طبق RFC 2308، جواب «این نام وجود ندارد» (
NXDOMAIN) هم کش میشود و مدتش از رکورد SOA ناحیه میآید. اگر پیش از ساختن یک زیردامنه آن را باز کنید، ممکن است تا مدتی بعد از ساختنش هم جواب منفی بگیرید. - رکوردهای NS در سطح TLD: وقتی سرورهای نام دامنه را نزد ثبتکننده (Registrar) عوض میکنید، رکورد ارجاع در ناحیه TLD با TTL خود رجیستری کش میشود و این عدد در اختیار شما نیست.
بررسی DNS با dig و nslookup
ابزار اصلی عیبیابی DNS روی لینوکس و macOS دستور dig است. روی Ubuntu و Debian در بسته dnsutils (یا bind9-dnsutils) قرار دارد. اگر با ترمینال لینوکس راحت نیستید، دستورهای ضروری لینوکس برای برنامهنویسها را ببینید.
# A record, full answer
dig example.com A
# only the value
dig +short example.com MX
# ask a specific resolver instead of your default one
dig @1.1.1.1 example.com AAAA
# ask the authoritative server directly (bypasses all caches)
dig @ns1.provider.net example.com A
# follow the whole chain: root -> TLD -> authoritative
dig +trace example.com
بخش مهم خروجی dig بخش ANSWER SECTION است. نمونه زیر با آدرس مخصوص مستندات (RFC 5737) ساخته شده است:
;; ANSWER SECTION:
example.com. 1800 IN A 203.0.113.10
ستون دوم TTL باقیمانده در کش همان رزولور است؛ اگر چند بار پشت سر هم بپرسید، میبینید که کم میشود. ns1.provider.net در نمونههای بالا فرضی است؛ نام سرور مرجع دامنه خودتان را با dig +short example.com NS پیدا کنید. روی ویندوز nslookup در دسترس است:
nslookup example.com
nslookup -type=MX example.com 1.1.1.1
ipconfig /flushdns
دستور آخر کش DNS خود ویندوز را پاک میکند. روی توزیعهای لینوکسی که از systemd-resolved استفاده میکنند، معادلش resolvectl flush-caches است. پاک کردن کش سیستم خودتان روی کش رزولور اپراتور اثری ندارد؛ برای دیدن وضعیت واقعی همیشه مستقیم از سرور مرجع بپرسید.
DoH و DoT؛ وقتی DNS رمزنگاری میشود
DNS کلاسیک روی UDP و TCP پورت ۵۳ و بدون رمزنگاری کار میکند. هر کسی در مسیر شبکه، از مودم کافه تا اپراتور، میتواند ببیند چه نامهایی را جستوجو میکنید و در صورت تمایل پاسخ را عوض کند. دو استاندارد برای این مشکل ساخته شده است:
| ویژگی | DNS معمولی | DoT | DoH |
|---|---|---|---|
| استاندارد | RFC 1035 | RFC 7858 | RFC 8484 |
| انتقال | UDP/TCP | TLS | HTTPS |
| پورت پیشفرض | ۵۳ | ۸۵۳ | ۴۴۳ |
| رمزنگاری | ندارد | دارد | دارد |
| تشخیص در شبکه | آسان | آسان، چون پورتش اختصاصی است | سخت، چون شبیه ترافیک وب است |
DNS روی TLS (DNS over TLS) پرسوجو را داخل یک اتصال TLS روی پورت اختصاصی میفرستد. DNS روی HTTPS (DNS over HTTPS) پیام DNS را داخل درخواست HTTPS قرار میدهد. هر دو فقط مسیر بین دستگاه شما و رزولور را رمز میکنند؛ خود رزولور همچنان میبیند چه چیزی پرسیدهاید. پس انتخاب رزولور قابل اعتماد هنوز مهم است.
یک سوءتفاهم رایج هم هست: DNSSEC با این دو فرق دارد. DNSSEC پاسخها را امضا میکند تا جعلی بودنشان قابل تشخیص باشد، اما چیزی را پنهان نمیکند.
DNS فقط یک دفترچه آدرس نیست و گاهی مسیری برای عبور داده هم میشود؛ نمونهای واقعی از این اتفاق را در گزارش عبور یک ایجنت هوش مصنوعی از سندباکس از راه DNS خواندهایم.
خطاهای رایج هنگام انتقال سایت به سرور جدید
جابهجایی سایت به سرور یا ارائهدهنده DNS تازه، جایی است که بیشتر خرابیهای DNS اتفاق میافتد. این فهرست را پیش از هر انتقال مرور کنید:
- کم نکردن TTL از قبل. دستکم به اندازه TTL فعلی (مثلاً یک روز) پیش از انتقال، TTL رکوردهایی را که عوض میشوند به چند دقیقه برسانید. بعد از پایدار شدن سرور جدید، دوباره بالا ببرید.
- جا انداختن رکوردها هنگام تعویض NS. وقتی سرورهای نام را عوض میکنید، همه رکوردهای ناحیه باید در ارائهدهنده جدید هم باشند. فراموش کردن MX و TXT یعنی ایمیل از کار میافتد یا تأییدیههای دامنه باطل میشوند.
- فراموش کردن AAAA. اگر رکورد A را به سرور جدید ببرید اما AAAA قدیمی بماند، کاربرانی که IPv6 دارند هنوز به سرور قبلی میروند و مشکل فقط برای بخشی از کاربران دیده میشود.
- CNAME روی ریشه دامنه. این کار طبق استاندارد مجاز نیست و میتواند باعث رفتار عجیب سرویسها، بهویژه ایمیل، شود.
- خاموش کردن زودهنگام سرور قدیمی. تا پایان TTL قبلی (و کمی بیشتر) بخشی از ترافیک هنوز به سرور قبلی میرسد.
- صدور گواهی پیش از اشاره DNS. مرجع صدور گواهی (مثلاً Let's Encrypt) برای اعتبارسنجی، دامنه را از راه DNS پیدا میکند. اول مطمئن شوید رکوردها به سرور جدید اشاره میکنند و CAA مانع نیست، بعد گواهی بگیرید. روال کامل گرفتن گواهی را در آموزش ریورس پراکسی nginx با HTTPS نوشتهایم.
- قضاوت با کش خودتان. اینکه سایت روی سیستم شما باز میشود چیزی را ثابت نمیکند. با
dig @ns1.provider.netاز سرور مرجع و با چند رزولور عمومی مختلف بررسی کنید.
اگر سرور جدید را تازه راهاندازی کردهاید، پیش از اشاره دادن دامنه به آن، تنظیمات امنیتی پایه سرور Ubuntu را هم انجام دهید.
جمعبندی
DNS ساده به نظر میرسد، اما پشتش زنجیرهای از رزولور بازگشتی، سرورهای ریشه، TLD و سرور مرجع است که با کش کنار هم کار میکنند. اگر سه چیز را به خاطر بسپارید، بیشتر مشکلات DNS را خودتان حل میکنید: هر پاسخ تا پایان TTL خودش کش میشود، وضعیت واقعی را باید مستقیم از سرور مرجع پرسید و پیش از هر انتقال، TTL را کم و فهرست کامل رکوردها را آماده کنید.




دیدگاهها
دیدگاهها پس از بررسی تحریریه منتشر میشوند. توهین، تبلیغ و لینکهای بیربط حذف میشوند؛ نقد فنی و مستند همیشه خوشآمد است.
هنوز کسی چیزی ننوشته. اولین دیدگاه را شما ثبت کنید.