ماینینگ چیست؟ استخراج بیتکوین و اثبات کار به زبان ساده
ماینینگ چیست و چرا بیتکوین به آن نیاز دارد؟ هش، اثبات کار، سختی شبکه، پاداش بلاک و هاوینگ را همراه با وضعیت قانونی ماینینگ در ایران ساده و دقیق بشناسید.

فهرست مطالب
- خلاصه در یک نگاه
- ماینینگ چیست و چرا بیتکوین به آن نیاز دارد؟
- هش چیست؟ اثر انگشت یکطرفه داده
- اثبات کار قدمبهقدم
- بررسی اثبات کار بلاک پیدایش با پایتون
- پاداش بلاک و هاوینگ
- از CPU تا ASIC و استخر ماینینگ
- چرا ماینینگ شبکه را امن میکند؟
- همه رمزارزها ماینینگ ندارند
- ماینینگ در ایران: مجوز، برق و ماینرهای غیرمجاز
ماینینگ چیست؟ در بیتکوین، ماینینگ (Mining) یا استخراج فرایندی است که تراکنشها را در بلاکهای تازه ثبت میکند، ترتیب آنها را برای کل شبکه قطعی میکند و بیتکوین جدید را طبق برنامهای از پیش تعیینشده به گردش درمیآورد. در این مقاله از هش و اثبات کار تا سختی شبکه، پاداش بلاک، هاوینگ و وضعیت قانونی ماینینگ در ایران را قدمبهقدم توضیح میدهیم و با چند خط پایتون، اثبات کار نخستین بلاک بیتکوین را خودمان بررسی میکنیم.
خلاصه در یک نگاه
- ماینر سربرگ ۸۰ بایتی بلاک را بارها هش میکند تا عددی کوچکتر از «تارگت» شبکه پیدا کند.
- سختی هر ۲۰۱۶ بلاک تنظیم میشود تا میانگین زمان بلاک حدود ۱۰ دقیقه بماند.
- یارانه بلاک هر ۲۱۰ هزار بلاک نصف میشود و از هاوینگ آوریل ۲۰۲۴ برابر ۳٫۱۲۵ بیتکوین است.
- در ایران، طبق مصوبه ۱۳۹۸ هیئت وزیران، ماینینگ فقط با مجوز و تعرفه برق ویژه مجاز شد؛ ضوابط روز را از مراجع رسمی بپرسید.
ماینینگ چیست و چرا بیتکوین به آن نیاز دارد؟
هر سیستم پرداخت بدون واسطه باید مسئله خرج دوباره (Double Spending) را حل کند: چه کسی تعیین میکند کدام تراکنش اول آمده است؟ ساتوشی ناکاموتو در مقاله سفید (Whitepaper) بیتکوین پاسخ داد: شبکهای همتابههمتا که تراکنشها را در «زنجیرهای از اثبات کار مبتنی بر هش» زمانمهر میزند؛ زنجیرهای که بدون انجام دوباره همان کار، قابل تغییر نیست.
ماینینگ همین کار را انجام میدهد و سه نقش همزمان دارد:
- ثبت و ترتیب: تراکنشهای معتبر در بلاکها و به ترتیبی مشخص ثبت میشوند.
- امنیت: تغییر گذشته یعنی تکرار همه کار انجامشده، که هزینهای بسیار سنگین دارد.
- انتشار سکه: بیتکوین جدید فقط از راه پاداش بلاک و بدون بانک مرکزی منتشر میشود.
اگر با مفهوم بلاک و زنجیره آشنا نیستید، اول بلاکچین چیست؛ از نگاه یک برنامهنویس را بخوانید. آنجا یک زنجیره اسباببازی با پایتون ساختهایم؛ در این مقاله سراغ نسخه واقعی میرویم.
هش چیست؟ اثر انگشت یکطرفه داده
تابع هش (Hash Function) هر ورودی را به خروجیای با طول ثابت تبدیل میکند. بیتکوین از SHA-256 استفاده میکند که خروجی ۲۵۶ بیتی دارد و در اثبات کار، آن را دو بار پشت سر هم اجرا میکند. چهار ویژگی، این تابع را برای ماینینگ مناسب میکند:
- قطعی: ورودی یکسان همیشه خروجی یکسان دارد.
- اثر بهمنی: تغییر یک بیت ورودی، خروجی را کاملاً عوض میکند.
- یکطرفه: از روی خروجی نمیشود ورودی را بازسازی کرد.
- پیشبینیناپذیر: هیچ میانبری برای ساختن هشی با ویژگی دلخواه وجود ندارد.
نتیجه ویژگی آخر مهم است: تنها راه یافتن هشی که از عدد معینی کوچکتر باشد، امتحانکردن ورودیهای مختلف است. این همان «کار» در اثبات کار است.
اثبات کار قدمبهقدم
اثبات کار (Proof of Work) در بیتکوین در چهار گام اتفاق میافتد.
۱. ساختن بلاک کاندید
ماینر تراکنشهای معتبر را از مجموعه تراکنشهای در انتظار (Mempool) انتخاب میکند؛ معمولاً آنهایی که کارمزد بیشتری دارند. اولین تراکنش هر بلاک، تراکنش کوینبیس (Coinbase) است که پاداش بلاک را به آدرس خود ماینر میفرستد. طبق مستندات توسعهدهندگان بیتکوین، خروجی این تراکنش تا ۱۰۰ بلاک بعد قابل خرج نیست.
۲. سربرگ ۸۰ بایتی
آنچه هش میشود کل بلاک نیست، فقط سربرگ (Block Header) آن است. به همین دلیل حجم تراکنشها سرعت هشکردن را کم نمیکند:
| فیلد | اندازه | نقش |
|---|---|---|
| version | ۴ بایت | نسخه قواعد بلاک |
| previous block hash | ۳۲ بایت | هش بلاک قبلی؛ حلقه اتصال زنجیره |
| merkle root | ۳۲ بایت | خلاصه همه تراکنشهای بلاک |
| time | ۴ بایت | زمان تقریبی ساخت بلاک |
| bits | ۴ بایت | شکل فشرده تارگت |
| nonce | ۴ بایت | عددی که ماینر مدام عوضش میکند |
۳. جستوجوی nonce
ماینر nonce را تغییر میدهد، سربرگ را هش میکند و نتیجه را با تارگت مقایسه میکند. nonce فقط ۳۲ بیت است و سختافزار امروزی همه حالتهایش را خیلی سریع امتحان میکند؛ پس ماینر فیلدهای دیگری مثل زمان یا دادهای اضافی در تراکنش کوینبیس را هم تغییر میدهد تا merkle root و در نتیجه سربرگ تازهای بسازد.
۴. انتشار و تأیید
وقتی هشی کوچکتر یا مساوی تارگت پیدا شد، بلاک در شبکه پخش میشود. هر نود فقط با یک بار هشکردن سربرگ و بررسی قواعد، درستی آن را تأیید میکند و ماینرها ساختن بلاک بعدی را روی آن شروع میکنند. عدم تقارن همینجاست: یافتن جواب میلیاردها میلیارد تلاش میخواهد، بررسیاش یک محاسبه.
تارگت و سختی شبکه
اگر قدرت محاسباتی شبکه زیاد شود، بلاکها سریعتر پیدا میشوند. برای جلوگیری از این، شبکه هر ۲۰۱۶ بلاک زمان واقعی آن دوره را با زمان ایدئال، یعنی ۱٬۲۰۹٬۶۰۰ ثانیه یا دو هفته، مقایسه میکند و تارگت را تنظیم میکند. طبق مستندات، سختی در هر دوره حداکثر تا چهار برابر افزایش یا تا یکچهارم مقدار قبلی کاهش مییابد. حاصل، میانگین حدود ۱۰ دقیقه برای هر بلاک است.
بررسی اثبات کار بلاک پیدایش با پایتون
بلاک پیدایش (Genesis Block) اولین بلاک بیتکوین است. برای اجرای کد کافی است پایتون نصب باشد؛ اگر تازهکارید، آموزش پایتون از صفر را ببینید. اسکریپت زیر سربرگ ۸۰ بایتی آن را از مقادیر عمومیاش میسازد، دو بار SHA-256 میگیرد و بررسی میکند که هش از تارگت کوچکتر است:
import hashlib
import struct
def sha256d(data: bytes) -> bytes:
return hashlib.sha256(hashlib.sha256(data).digest()).digest()
# Bitcoin genesis block header fields
version = 1
prev_block = bytes(32)
merkle_root = bytes.fromhex(
"4a5e1e4baab89f3a32518a88c31bc87f618f76673e2cc77ab2127b7afdeda33b"
)[::-1] # stored little-endian
timestamp = 1231006505
bits = 0x1D00FFFF
nonce = 2083236893
header = (
struct.pack("<I", version)
+ prev_block
+ merkle_root
+ struct.pack("<III", timestamp, bits, nonce)
)
block_hash = sha256d(header)[::-1].hex()
print(len(header), block_hash)
# Decode the compact "bits" field into the full target
exponent, mantissa = bits >> 24, bits & 0xFFFFFF
target = mantissa * 2 ** (8 * (exponent - 3))
print(int(block_hash, 16) <= target)
خروجی:
80 000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f
True
هش بهدستآمده دقیقاً همان هش شناختهشده بلاک پیدایش است و با یک ردیف صفر شروع میشود. اگر nonce را فقط یک واحد تغییر دهید، هش کاملاً عوض میشود و دیگر زیر تارگت نیست. ماینرها همین حلقه را با تراشههای تخصصی و با سرعتی بسیار بالا اجرا میکنند.
پاداش بلاک و هاوینگ
پاداش ماینر دو بخش دارد: یارانه بلاک (Block Subsidy) که بیتکوین تازه است، و مجموع کارمزد تراکنشهای داخل بلاک. در کد Bitcoin Core، تابع GetBlockSubsidy یارانه را از ۵۰ بیتکوین شروع میکند و به ازای هر ۲۱۰ هزار بلاک یک بار نصفش میکند؛ اتفاقی که به آن هاوینگ (Halving) میگویند.
| بازه بلاک | یارانه هر بلاک |
|---|---|
| ۰ تا ۲۰۹٬۹۹۹ | ۵۰ بیتکوین |
| ۲۱۰٬۰۰۰ تا ۴۱۹٬۹۹۹ | ۲۵ بیتکوین |
| ۴۲۰٬۰۰۰ تا ۶۲۹٬۹۹۹ | ۱۲٫۵ بیتکوین |
| ۶۳۰٬۰۰۰ تا ۸۳۹٬۹۹۹ | ۶٫۲۵ بیتکوین |
| ۸۴۰٬۰۰۰ تا ۱٬۰۴۹٬۹۹۹ | ۳٫۱۲۵ بیتکوین |
چهارمین هاوینگ در بلاک ۸۴۰ هزار و در آوریل ۲۰۲۴ رخ داد و هاوینگ بعدی در بلاک یک میلیون و ۵۰ هزار است؛ زمان دقیقش به سرعت تولید بلاکها بستگی دارد. نتیجه این برنامه، عرضهای است که هرگز به ۲۱ میلیون بیتکوین نمیرسد. طبق برآورد ویکی بیتکوین، یارانه بلاک حدود سال ۲۱۴۰ به صفر میرسد و پس از آن امنیت شبکه فقط با کارمزد تراکنشها تأمین خواهد شد.
از CPU تا ASIC و استخر ماینینگ
مقاله سفید بیتکوین از «قدرت CPU» حرف میزد و در سالهای اول، ماینینگ با پردازنده معمولی کامپیوتر انجام میشد. بعد کارتهای گرافیک آمدند و امروز رقابت با مدارهای مجتمع اختصاصی (ASIC) است؛ تراشههایی که فقط برای محاسبه SHA-256 دوگانه طراحی شدهاند. طبق مستندات توسعهدهندگان، نرمافزار ماینینگ سربرگ ۸۰ بایتی و تارگت را به ASIC میدهد و ASIC مقادیر nonce را پشت سر هم امتحان میکند.
شانس یافتن بلاک متناسب با سهم شما از کل قدرت محاسباتی شبکه است. برای همین ماینرهای کوچک در استخر ماینینگ (Mining Pool) جمع میشوند. استخر تارگتی بسیار آسانتر از شبکه تعیین میکند و هر جوابی که به آن برسد، یک «سهم» (Share) حساب میشود؛ یعنی مدرکی از کاری که ماینر انجام داده است. وقتی یکی از این سهمها تارگت اصلی شبکه را هم برآورده کند، بلاک پیدا شده و پاداش به نسبت سهمها تقسیم میشود. ارتباط ماینر و استخر معمولاً با پروتکل Stratum است.
چرا ماینینگ شبکه را امن میکند؟
نودهای بیتکوین زنجیرهای را معتبر میدانند که بیشترین کار انباشته را دارد. برای تغییر یک تراکنش قدیمی، مهاجم باید آن بلاک و همه بلاکهای بعدی را دوباره استخراج کند و از بقیه شبکه جلو بزند. به تعبیر مقاله سفید، سیستم تا وقتی امن است که نودهای درستکار روی هم قدرت محاسباتی بیشتری از هر گروه مهاجمِ هماهنگ داشته باشند.
به همین دلیل از «حمله ۵۱ درصد» حرف میزنند. مهاجمی با اکثریت قدرت محاسباتی میتواند تراکنشهای خودش را برگرداند یا تراکنشهایی را سانسور کند، اما نمیتواند بدون کلید خصوصی بیتکوین دیگران را خرج کند یا قواعدی مثل سقف عرضه را بشکند، چون نودها هر بلاک را جداگانه اعتبارسنجی میکنند.
همه رمزارزها ماینینگ ندارند
اثبات کار تنها سازوکار اجماع نیست. اتریوم در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ با رویدادی به نام «ادغام» (The Merge) به اثبات سهام (Proof of Stake) مهاجرت کرد و طبق ethereum.org مصرف انرژیاش حدود ۹۹٫۹۵ درصد کم شد. از آن زمان اتر دیگر استخراج نمیشود.
این نکته کاربرد عملی هم دارد: پیشنهادهای «ماینینگ ابری» با سود روزانه ثابت، بهخصوص برای رمزارزهایی که اصلاً ماینینگ ندارند، الگوی آشنای طرحهای پانزی است. نشانههایش را در راهنمای کلاهبرداری ارز دیجیتال مرور کردهایم.
ماینینگ در ایران: مجوز، برق و ماینرهای غیرمجاز
هیئت وزیران در مرداد ۱۳۹۸ (اوت ۲۰۱۹) استخراج رمزارز را بهعنوان فعالیتی صنعتی به رسمیت شناخت، به شرط دریافت مجوز از وزارت صنعت، معدن و تجارت. به گزارش الجزیره، طبق آن مصوبه قیمت برق ماینرها به قیمت صادرات برق گره خورد و استفاده از برق یارانهای خانگی، کشاورزی و صنعتی برای ماینینگ ممنوع شد. جزئیات این ضوابط، از تعرفه برق تا محدودیتهای ساعات اوج مصرف، ممکن است پس از آن تغییر کرده باشد؛ برای قواعد روز، ضوابط رسمی وزارت صمت، وزارت نیرو و شرکت توانیر را بررسی کنید.
ماینینگ بدون مجوز، بهویژه با انشعابهای یارانهای مثل برق خانگی، در عمل استفاده غیرمجاز از برق است. مدیرعامل توانیر در بهمن ۱۴۰۳ اعلام کرد تا آن زمان بیش از ۲۴۰ هزار دستگاه استخراج غیرمجاز با مصرفی حدود ۸۰۰ مگاوات در سراسر کشور کشف و ضبط شده است. این دستگاهها شبکه توزیع محلی را تحت فشار میگذارند و برای صاحبانشان توقیف تجهیزات و پیامد حقوقی دارند.
موضع DevNA روشن است: ماینینگ غیرمجاز را در هیچ شکلی توصیه نمیکنیم. اگر به این حوزه علاقه دارید، پیش از هر اقدامی وضعیت مجوز، تعرفه برق، ایمنی برق و آتشسوزی، سروصدا و گرما را از مراجع رسمی و متخصصان بررسی کنید. به یاد داشته باشید که سختی شبکه در بلندمدت با ورود سختافزار تازه تغییر میکند و هر هاوینگ یارانه بلاک را نصف میکند؛ پس هیچ درآمدی از ماینینگ تضمینشده نیست. برای نگهداری امن هر رمزارزی هم مقایسه کیف پول سختافزاری و نرمافزاری را ببینید.
سلب مسئولیت: این مطلب صرفاً آموزشی است و توصیه سرمایهگذاری، مالی یا حقوقی نیست. رمزارزها و فعالیتهای مرتبط با آنها پرریسکاند؛ پیش از هر تصمیم، تحقیق مستقل کنید و قوانین جاری کشور خود را رعایت کنید.




دیدگاهها
دیدگاهها پس از بررسی تحریریه منتشر میشوند. توهین، تبلیغ و لینکهای بیربط حذف میشوند؛ نقد فنی و مستند همیشه خوشآمد است.
هنوز کسی چیزی ننوشته. اولین دیدگاه را شما ثبت کنید.